Çar Rusiyası dövründə Azərbaycanda sosial və iqtisadi həyat: demoqrafik inkişaf, kənd cəmiyyəti və şəhərləşmə prizmasından (1840–1917)

Müəlliflər

  • f.f.d. İradə Tağıyeva Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu image/svg+xml Müəllif

DOI

https://doi.org/10.69043/ep19ww72

Açar sözlər

Azərbaycan, Çar Rusiyası, demoqrafik dəyişikliklər, kənd cəmiyyəti, şəhərləşmə, sənayeləşmə, aqrar islahatlar, sosial tarix

Xülasə

Bu məqalədə 1840–1917-ci illərdə Azərbaycanın Rusiya imperiyasının tərkibində olduğu dövrdə baş vermiş əsas sosial və iqtisadi dəyişikliklər araşdırılır. Arxiv sənədləri, statistik materiallar və elmi ədəbiyyat əsasında hazırlanan tədqiqat Azərbaycanın demoqrafik inkişafını, kənd cəmiyyətinin quruluşunu və şəhərləşmə proseslərini təhlil edir. Araşdırma göstərir ki, Rusiyanın müstəmləkə siyasəti, aqrar islahatlar, sənayeləşmə və miqrasiya prosesləri ölkənin əhali strukturuna və sosial-iqtisadi münasibətlərinə ciddi təsir göstərmişdir.

Tədqiqat nəticələrinə görə, XIX əsrdə Azərbaycanda əhali artımı müşahidə olunsa da, müharibələr, epidemiyalar, məcburi köçürmələr və siyasi qarşıdurmalar demoqrafik vəziyyətə mənfi təsir göstərmişdir. Əhali etnik və dini baxımdan rəngarəng olmuş, müsəlmanlar əhalinin böyük əksəriyyətini təşkil etmişdir. Çar hakimiyyətinin təhsil, məhkəmə və idarəetmə sahələrində həyata keçirdiyi tədbirlərə baxmayaraq, din və dini institutlar cəmiyyət üzərində mühüm təsirini qoruyub saxlamışdır.

Kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatın əsas sahəsi olaraq qalmış və əhalinin böyük hissəsi kəndlərdə yaşamışdır. Təhkimçiliyin ləğvi və aqrar islahatlar kəndlilərin hüquqi vəziyyətini müəyyən qədər dəyişdirsə də, torpaq mülkiyyəti, ağır vergi yükü və iqtisadi asılılıq kimi problemləri aradan qaldıra bilməmişdir. Nəticədə çoxsaylı kəndlilər yoxsulluq şəraitində yaşayaraq iş axtarmaq məqsədilə şəhərlərə köç etmişlər.

Məqalədə neft sənayesinin inkişafı nəticəsində, xüsusilə Bakıda sürətlənən şəhərləşmə prosesi də təhlil edilir. Sənayeləşmə yeni sosial təbəqələrin – fəhlələrin, sahibkarların və ziyalıların formalaşmasına şərait yaratmışdır. Bununla yanaşı, uzun iş saatları, aşağı əməkhaqqı, zəif sosial təminat və qeyri-kafi şəhər infrastrukturu kimi problemlər davam etmişdir. Nəticə etibarilə, bu dövr Azərbaycanın ənənəvi feodal münasibətlərindən kapitalist iqtisadi sistemə keçid mərhələsi olmuş və ölkənin gələcək modernləşmə proseslərinin əsasını təşkil etmişdir.

Baxışlar: 0Yükləmələr: 0

Endirmələr

Endirmə datası hələ yoxdur.

Referanslar

Abelov, N. A. (1887). Issledovanie ekonomicheskogo byta gosudarstvennykh krestyan Elizavetpolskogo uezda, Elizavetpolskoy gubernii [A study of the economic life of state peasants in Elizavetpol district, Elizavetpol province]. Tiflis.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 30, List 1, File 9.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 31, List 1, File 35.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 45, List 2, File 3.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 45, List 2, File 39.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 45, List 2, File 63.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 45, List 2, File 77a.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 45, List 2, File 280.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 45, List 2, File 282.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 291, List 1, File 739.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 311, List 1, File 61.

Azerbaijan State Historical Archive (ADTA). Fond 524, List 1, File 67.

Baykara, H. (2018, July 5). XIX asrin ikinci yarisi ve XX asrin evvellerinde Azerbaycanda medeni veziyet [Cultural conditions in Azerbaijan in the second half of the nineteenth and early twentieth centuries]. Halk Cephesi, 14.

Bunyadov, Z., & Yusifov, Y. (Eds.). (1994). Azerbaycan tarixi [History of Azerbaijan]. Azerbaijan State Publishing House.

Ibragimov, Z. (1955). Revolyutsiya 1905–1907 gg. v Azerbaidzhane [The Revolution of 1905–1907 in Azerbaijan]. Azerbaidzhanskoe Gosudarstvennoe Izdatelstvo.

Ibragimova, N. (2012). Sistema upravleniya rossiyskogo tsarizma v Severnom Azerbaidzhane v nachale XIX stoletiya (do 1840-kh godov) [The administrative system of Russian Tsarism in Northern Azerbaijan in the early nineteenth century (until the 1840s)]. Elm ve Tehsil.

Ismailzade, D. I. (1991). Naselenie gorodov Zakavkazskogo kraya v XIX – nachale XX veka [The population of Transcaucasian cities in the nineteenth and early twentieth centuries]. Moscow: Nauka.

Ismayilov, M. A. (1995). Azerbaijan in the second half of the nineteenth century. In I. Aliyev (Ed.), Istoriya Azerbaydzhana s drevneishikh vremen do nachala XX veka [History of Azerbaijan from ancient times to the beginning of the twentieth century] (pp. 295–313). Elm.

Ismail, M. (1995). Istoriya Azerbaidzhana (kratkiy obzor s drevneishikh vremen do 1920 g.) [History of Azerbaijan: A brief overview from ancient times to 1920]. Azerbaijan State Publishing House (AGI).

Kerimov, Z. (2017). XX asrin evvellerinde Shimali Azerbaycanda ictimai-siyasi veziyyet metbuat sahifelerinde [Socio-political conditions in Northern Azerbaijan at the beginning of the twentieth century through the press]. Baku: Turhan NPB.

Kolonialnaya politika rossiyskogo tsarizma v Azerbaidzhane v 20–60-kh gg. XIX v [Colonial policy of Russian Tsarism in Azerbaijan in the 1820s–1860s] (2014). (Vol. 2). Renessans-A.

Mamedov, M. (2012). Aktsiznaya politika tsarizma v Azerbaidzhane v XIX v. [The excise policy of Tsarism in Azerbaijan in the nineteenth century]. Ziya.

Milman, A. Sh. (1966). Politicheskiy stroy Azerbaidzhana v XIX – nachale XX vekov [The political system of Azerbaijan in the nineteenth and early twentieth centuries]. Azerbaidzhanskoe Gosudarstvennoe Izdatelstvo.

Muradov, S. (2008). Azerbaycan Respublikasi ehalisinin dinamikasi ve qurulushu: Esas demoqrafik ve etno-demoqrafik deyishiklikler (1897–2007) [Dynamics and composition of the population of the Republic of Azerbaijan: Main demographic and ethno-demographic changes (1897–2007)]. Baku: Elm.

Muradov, S., & Bahish, C. (2013). Azerbaycan Respublikasinda etno-demografik prosesler: Tarikhi deyishiklikler ve realliqlar [Ethno-demographic processes in the Republic of Azerbaijan: Historical changes and realities]. Elm.

Pokrovskiy, M. N. (2014). 1905 god: Nasha pervaya revolyutsiya [1905: Our first revolution]. Moscow: LENAND.

Pokrovskiy, M. N. (18??). Zavoevanie Kavkaza [The conquest of the Caucasus]. In Istoriya Rossii v XIX veke (Vol. 5, pp. 292–338). Izdatelstvo T-va Br. A. I. Granat i Ko.

Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy Imperii. (1863). Series II, Vol. 36. St. Petersburg: E. I. V. Kantselyariya.

Polnoe sobranie zakonov Rossiyskoy Imperii. (1874). Series II, Vol. 45. St. Petersburg.

Verdiyeva, H. Y. (1999). Pereselencheskaya politika Rossiyskoy imperii v Severnom Azerbaidzhane (XIX–nachalo XX vv.) [The resettlement policy of the Russian Empire in Northern Azerbaijan (19th–early 20th centuries)]. Altay.

Huseynov, I. A., et al. (Eds.). (1964). Azerbaycan tarixi uch cildde [History of Azerbaijan in three volumes] (Vol. 2). Azerbaijan Academy of Sciences Publishing House.

Yayımlanıb

2026-11-20

Nömrə

Bölmə

Articles

Kateqoriyalar

Necə istinad edilir

Tağıyeva, İradə. (2026). Çar Rusiyası dövründə Azərbaycanda sosial və iqtisadi həyat: demoqrafik inkişaf, kənd cəmiyyəti və şəhərləşmə prizmasından (1840–1917). Qafqaz Hümanitar Və Sosial Elmlər Jurnalı, 1(1), 5-22. https://doi.org/10.69043/ep19ww72

Oxşar məqalələr

Bu məqalə üçün əlavə olaraq Təkmilləşmiş bir oxşarlıq axtarışı başladın edə bilərsiniz.